विशेषण (Adjective) परिचय:
नामाबद्दल विशेष माहिती सांगून नामाची व्याप्ती मर्यादित करणाऱ्या विकारी शब्दाला ‘विशेषण’ असे म्हणतात. ज्या नामाबद्दल विशेषण अधिक माहिती सांगते, त्या नामाला ‘विशेष्य’ असे म्हणतात.
उदा. ‘काळा कुत्रा’ – यात ‘काळा’ हे विशेषण असून ‘कुत्रा’ हे विशेष्य आहे.
नामाबद्दल विशेष माहिती सांगून नामाची व्याप्ती मर्यादित करणाऱ्या विकारी शब्दाला ‘विशेषण’ असे म्हणतात. ज्या नामाबद्दल विशेषण अधिक माहिती सांगते, त्या नामाला ‘विशेष्य’ असे म्हणतात.
उदा. ‘काळा कुत्रा’ – यात ‘काळा’ हे विशेषण असून ‘कुत्रा’ हे विशेष्य आहे.
१. विशेषणाचे मुख्य ३ प्रकार
मराठी व्याकरणात विशेषणाचे प्रामुख्याने **तीन मुख्य प्रकार** पडतात:
(A) गुणविशेषण (Qualitative Adjectives)
ज्या विशेषणाच्या योगाने नामाचा कोणत्याही प्रकारचा गुण, रूप, रंग, चव किंवा वैशिष्ट्य दाखवले जाते, त्याला गुणविशेषण म्हणतात.
- उदाहरणे: सुंदर फूल, कडू कारले, चतुर मुलगा, आंबट चिंच, शूर सैनिक.
- वाक्यात उपयोग: ‘रामाने कडू औषध प्यािले.’ (यात ‘कडू’ हे गुणविशेषण आहे.)
(B) संख्याविशेषण (Numeral Adjectives)
ज्या विशेषणाच्या योगाने नामाची संख्या दर्शविली जाते, त्याला संख्याविशेषण म्हणतात.
संख्याविशेषणाचे **५ महत्त्वाचे उपप्रकार** पडतात:
💡 महत्वाचे: गणनावाचक संख्याविशेषणाचे तीन सूक्ष्म भाग पडतात:
- पूर्णांकवाचक: एक, दोन, शंभर (पूर्ण संख्या).
- अपूर्णांकवाचक: पाऊण, अर्धा, सव्वा, दीड (अपूर्ण संख्या).
- साकल्यवाचक: सर्वच्या सर्व घटकांचा एकत्र बोध (उदा. ‘चारही भावंडे’, ‘पाचही बोटे’).
(C) सार्वनामिक विशेषण (Pronominal Adjectives)
मूलभूत सर्वनामांपासून बनलेल्या विशेषणांना **सार्वनामिक विशेषण** म्हणतात. सर्वनाम जेव्हा नामाच्या आधी येऊन त्या नामाबद्दल विशेष माहिती सांगते, तेव्हा ते सार्वनाम न राहता विशेषण बनते.
- मी/आम्ही पासून: माझा, आमचा
- तू/तुम्ही पासून: तुझा, तुमचा
- तो/हा/जो पासून: तसला, असला, असल्या, इतका, अमका, जेवढा, जोडा
- उदाहरणे: असली माणसे कामाची नसतात; माझा भाऊ डॉक्टर आहे.
२. स्थानावरून पडणारे विशेषणांचे प्रकार
विशेषण वाक्यात **नामाच्या आधी** येते की **मागाहून (नंतर)** येते, यावरून स्थानानुसार २ प्रकार पडतात:
३. साधित विशेषणे (Derived Adjectives)
मूल शब्दांना (नाम, धातू, अव्यय इत्यादींना) प्रत्यय लावून तयार झालेल्या विशेषणांना **साधित विशेषणे** म्हणतात.
- नामसाधित विशेषणे: नामांपासून बनलेली.
उदा. पुणेरी (पगडी), सातारी (पेढे), कापडी (पिशवी), तांब्याची (भांडी). - धातुसाधित विशेषणे: धातूपासून (क्रियापदाच्या मूळ रूपासून) बनलेली.
उदा. वाहती (नदी), पिकलेला (आंबा), बोलकी (बाहुली), हसरा (मुलगा). - अव्ययसाधित विशेषणे: अव्ययांपासून बनलेली.
उदा. वरचा (मजला), खालची (गल्ली), पुढची (भिंत), मागचे (दार).
💡 परीक्षा दृष्टिकोन (MPSC Special Note):
विशेषणाचा वापर जेव्हा नामासारखा केला जातो, तेव्हा ते **विशेषण राहत नाही तर ‘नाम’ बनते (विशेषणसाधित नाम).**
उदा. “श्रीमंतांना गर्व असतो.” – येथे ‘श्रीमंत’ हे मुळात विशेषण आहे, पण या वाक्यात ते सामान्यनाम म्हणून वापरले गेले आहे.
विशेषणाचा वापर जेव्हा नामासारखा केला जातो, तेव्हा ते **विशेषण राहत नाही तर ‘नाम’ बनते (विशेषणसाधित नाम).**
उदा. “श्रीमंतांना गर्व असतो.” – येथे ‘श्रीमंत’ हे मुळात विशेषण आहे, पण या वाक्यात ते सामान्यनाम म्हणून वापरले गेले आहे.
४. विशेषणांचे विकार आणि नियम
- नियम १: केवळ ‘आकारान्त’ पुंल्लिंगी विशेषणे ही लिंग, वचन व विभक्तीनुसार बदलतात (विकारी असतात).
- लिंगानुसार: चांगला मुलगा → चांगली मुलगी → चांगले मूल.
- वचनानुसार: चांगला मुलगा → चांगले मुलगे.
- नियम २: ‘आकारान्त’ व्यतिरिक्त इतर सर्व विशेषणे (इकारान्त, उकारान्त, एकारान्त इत्यादी) सर्व लिंगी व वचनी **अविकारी (अदलाबदल न होणारी)** राहतात.
- उदा. ‘कडू’ (उकारान्त): कडू कारले, कडू चिंच, कडू आंबे. (बदल होत नाही)
- उदा. ‘हुशार’ (अकारान्त): हुशार मुलगा, हुशार मुलगी, हुशार मुले. (बदल होत नाही)
- नियम ३: विशेषणाला स्वतःचे स्वतंत्र लिंग किंवा वचन नसते. ते ज्या विशेष्यासाठी (नामासाठी) वापरले जाते, तसेच लिंग व वचन ते धारण करते.
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- विशेषण: नामाबद्दल विशेष माहिती सांगणारा व नामाची व्याप्ती मर्यादित करणारा विकारी शब्द.
- विशेष्य: ज्या नामाबद्दल विशेषण माहिती सांगते ते नाम.
- मुख्य ३ प्रकार: गुणविशेषण, संख्याविशेषण, सार्वनामिक विशेषण.
- संख्याविशेषणाचे ५ उपप्रकार: गणनावाचक, क्रमवाचक, आवृत्तीवाचक, पृथक्त्ववाचक, अनिश्चित.
- स्थानावरून २ प्रकार: अधिविशेषण (नामाच्या आधी), विधिविशेषण (नामाच्या नंतर).
- साधित विशेषणे: नामसाधित, धातुसाधित, अव्ययसाधित विशेषणे.
- विकार नियम: फक्त **’आकारान्त’** पुंल्लिंगी विशेषणे लिंग, वचन व विभक्तीनुसार बदलतात; इतर विशेषणे अविकारी राहतात.
- विशेषणाचा नामासारखा उपयोग केल्यास ते **’विशेषणसाधित नाम’** मानले जाते.