maharashtra nadi pranali – भूगोल (Geography) Notes

१. महाराष्ट्रातील प्रमुख जलविभाजक (Water Divides)

महाराष्ट्राच्या प्राकृतिक रचनेमध्ये काही महत्त्वाच्या उप-पर्वतरांगा आहेत, ज्या वेगवेगळ्या नदी खोऱ्यांना एकमेकांपासून वेगळ्या करतात:

• सह्याद्री पर्वत: कोकणातील पश्चिमवाहिनी नद्या आणि महाराष्ट्रातील पूर्ववाहिनी नद्या यांच्यातील मुख्य जलविभाजक.
• सातमाळा-अजिंठा डोंगररांगा: तापी-पूर्णा नदी खोरे (उत्तरेस) आणि गोदावरी नदी खोरे (दक्षिणेस) यांना वेगळे करते.
• हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगररांगा: गोदावरी नदी खोरे (उत्तरेस) आणि भीमा नदी खोरे (दक्षिणेस) यांना वेगळे करते.
• महादेव डोंगररांगा: भीमा नदी खोरे (उत्तरेस) आणि कृष्णा नदी खोरे (दक्षिणेस) यांना वेगळे करते.

२. पूर्ववाहिनी नदी प्रणाली (East-Flowing River Systems)

महाराष्ट्राचा बहुतांश उतार पूर्वेकडे व आग्नेयेकडे असल्याने या नद्या पूर्व दिशेने वाहून पुढे बंगालच्या उपसागराला मिळतात.

(A) गोदावरी नदी प्रणाली

• उगम: नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर येथे ब्रह्मगिरी टेकडीवर.
• लांबी: एकूण लांबी १,४६५ किमी; महाराष्ट्रातील लांबी ६६८ किमी.
• वैशिष्ट्य: ही दक्षिण भारताची सर्वात लांब नदी आहे. हिला ‘दक्षिण गंगा’ किंवा ‘वृद्ध गंगा’ असेही म्हणतात. महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रापैकी सुमारे ४९% क्षेत्र या खोऱ्याने व्यापले आहे.
• उपनद्या:
  • उजव्या काठावरील (दक्षिणेकडून मिळणाऱ्या): प्रवरा, मुळा, बोरड, सिंदफणा, सरस्वती, मांजरा.
  • डाव्या काठावरील (उत्तरेकडून मिळणाऱ्या): कादवा, दारणा, शिवना, पूर्ण, दुधना, प्राणहिता (वर्धा + वैगंगा + पेनगंगा एकत्रित प्रवाह), इंद्रावती.
• प्रमुख प्रकल्प/धरणे: गंगापूर धरण (नाशिक – भारतातील पहिले मातीचे धरण), जायकवाडी धरण (नाथसागर – छत्रपती संभाजीनगर), विष्णुपुरी प्रकल्प (नांदेड).

(B) भीमा नदी प्रणाली

• उगम: पुणे जिल्ह्यातील आंबेगाव तालुक्यातील भीमाशंकर येथे.
• लांबी: एकूण लांबी ८६१ किमी; महाराष्ट्रातील लांबी ४५१ किमी. (कर्नाटकात रायचूरजवळ कुरुवपूर येथे ती कृष्णा नदीस मिळते).
• उपनद्या:
  • डाव्या काठावरील: घोड, सीना.
  • उजव्या काठावरील: भामा, इंद्रायणी, मुळा, मुठा, नीरा, कऱ्हा, वेळ.
• प्रमुख धरणे: उजनी धरण (सोलापूर – जलाशय: यशवंतसागर), भाटघर धरण (नीरा नदी), खडकवासला धरण (मुठा नदी), चासकमान धरण (भीमा नदी).

(C) कृष्णा नदी प्रणाली

• उगम: सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर येथे (समुद्रसपाटीपासून १४०४ मीटर उंचावर).
• लांबी: एकूण लांबी १,४०० किमी; महाराष्ट्रातील लांबी २८२ किमी.
• उपनद्या: वेण्णा, कोयना, वारणा, पंचगंगा, दूधगंगा, वेदगंगा, घटप्रभा.
• पंचगंगा नदी: कुंभी, कासारी, तुळशी, भोगावती या चार प्रत्यक्ष नद्या व सरस्वती या अप्रत्यक्ष नदीच्या संगमातून नरसोबाची वाडी येथे पंचगंगा बनते.
• प्रमुख धरणे: कोयना धरण (सातारा – जलाशय: शिवसागर – महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी), राधानगरी धरण (कोल्हापूर – जलाशय: लक्ष्मी तलाव – भोगावती नदी).

३. उत्तर व पश्चिमवाहिनी नदी प्रणाली (North & West-Flowing Rivers)

(A) तापी-पूर्णा नदी खोरे

• उगम: तापी नदीचा उगम मध्य प्रदेशातील बैतूल जिल्ह्यात मुलताई येथे होतो. पूर्णा नदीचा उगम अमरावती जिल्ह्यातील गविलगड टेकड्यांवर होतो.
• वैशिष्ट्य: ही महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी पश्चिमवाहिनी नदी आहे. तापी नदी सातपुडा व अजिंठा पर्वतांदरम्यानच्या खचदरीतून (Rift Valley) वाहते.
• महाराष्ट्रातील लांबी: तापी नदीची महाराष्ट्रात लांबी २०८ किमी आहे.
• उपनद्या: पूर्णा, गिरणा, बोरी, पांझरा, वाघूर, अनेर, गुळी.
• प्रमुख धरणे: हतनूर धरण (जळगाव – तापी नदी), गिरणा धरण (नाशिक/जळगाव).

(B) नर्मदा नदी

• उगम: मध्य प्रदेशातील अमरकंटक येथे.
• महाराष्ट्रातील विस्तार: नर्मदा नदी महाराष्ट्राच्या उत्तर सीमेवरून (नंदुरबार जिल्हा) फक्त ५४ किमी लांबीवरून वाहते. ही महाराष्ट्रातील सर्वात कमी लांबीची सीमावर्ती नदी आहे.

(C) कोकणातील पश्चिमवाहिनी नद्या

• वैशिष्ट्ये: या नद्या सह्याद्री पर्वताच्या पश्चिम उतारावर उगम पावतात. यांची लांबी खूप कमी (४९ ते १५५ किमी) असते, प्रवाह अत्यंत तीव्र असतो आणि त्या तीव्र गतीने अरबी समुद्रास मिळतात. या नद्या गाळाचे निक्षेपण करत नाहीत, तर खाड्यांची (Estuaries) निर्मिती करतात.
• उत्तरेकडून दक्षिणेकडे क्रम: दमनगंगा → सूर्या → वैतरणा (कोकणातील सर्वात लांब नदी – १५४ किमी) → तानसा → उल्हास → अंबा → कुंडलिका → सावित्री → वशिष्टी → शास्त्री → काजळी → मुचकुंदी → तेरेखोल (सर्वात दक्षिणेकडील नदी).

४. प्रमुख नद्यांचा तुलनात्मक तक्ता (Comparative Summary Table)

५. कोकणातील नद्या व त्यांच्या खाड्या (Estuaries)

परीक्षांमध्ये बऱ्याचदा कोकणातील नद्या आणि त्यांच्या मुखाशी असणाऱ्या खाड्यांच्या जोड्या विचारल्या जातात: